Αρθρογραφία


Κρύβεις τον σαδιστή μέσα σου; - Το πείραμα του Μίλγκραμ

Χρυσού Εριέλλα | 22/03/2014

Το 1961 ξεκίνησε η δίκη του Γερμανού Ναζί Adolf Eichmann για εγκλήματα πολέμου και αυτό γέννησε την απορία στο νεαρό ψυχολόγο του πανεπιστημίου Yale, Στάνλεϋ Μίλγκραμ, για το αν υπήρχε κοινό αίσθημα ηθικής μεταξύ όσον αναμίχθηκαν στο Ολοκαύτωμα.
Αυτή η απορία του 27χρονου ψυχολόγου οδήγησε στο πλέον γνωστό αλλά και αντιδεοντολογικό πείραμα που έμεινε γνωστό ως «το πείραμα του Μίλγκραμ», του οποίου τα αποτελέσματα οδήγησαν σε συμπεράσματα σχετικά με την υπακοή των ανθρώπων στην εξουσία και την ικανότητά τους να προχωρήσουν σε πράξεις αντίθετες προς τη συνείδηση και την ηθική τους.
Ο Μίλγκραμ υποστήριξε πως τα εκατομμύρια συνεργών των γερμανικών αρχών ακολουθούσαν διαταγές, παρότι δεν συμφωνούσαν με τις πράξεις αυτές που εναντιώνονταν στα πιστεύω τους, επειδή είχαν εκπαιδευτεί με τη λογική της υπακοής και της πειθαρχίας. Το πείραμα επαναλήφθηκε πολλές φορές με παρόμοια αποτελέσματα σε διαφορετικές κοινωνίες, αν και με διαφορετικά ποσοστά υπακοής.
Ο Μίλγκραμ για να βρει πειραματόζωα δημοσίευσε μια αγγελία, σύμφωνα με την οποία πλήρωνε 4 δολάρια την ώρα σε όποιον ήθελε να συμμετέχει σε ένα πείραμα για τη μνήμη. Όσοι δέχτηκαν να πάρουν μέρους, συμμετείχαν σε μία κλήρωση ανά δύο άτομα, μόνο που ο ένας από τους δύο ήταν ηθοποιός και συνεργάτης του Μίλγκραμ και οι ρόλοι, εν αγνοία τους, ήταν μοιρασμένοι εξαρχής
Έτσι, αυτοί έπαιρναν το ρόλο του «δασκάλου», ενώ ο συνεργάτης γινόταν ο «μαθητής», ο οποίος έπρεπε να απομνημονεύσει κάποιες κάρτες και μετά τον έδεναν σε μια καρέκλα και του τοποθετούσαν καλώδια που συνδέονταν με μια μηχανή που τροφοδοτούσε ρεύμα με 30 διακόπτες, από τα 15 μέχρι τα 450 volt. Έπειτα ο Μίλγκραμ έκανε ερωτήσεις στο μαθητή σχετικές με τις κάρτες που είχε απομνημονεύσει και για κάθε λάθος απάντηση, ο «δάσκαλος» έπρεπε να του παρέχει κάθε φορά και υψηλότερη ποσότητα ρεύματος, ξεκινώντας από τα 15 volt.
Στην πραγματικότητα, ο «μαθητής» δεν δεχόταν καθόλου ρεύμα, ακολουθώντας όμως το σενάριο, απαντούσε λάθος σε κάποιες από τις ερωτήσεις και τότε παίζονταν ηχογραφημένοι ήχοι πόνου που προκαλούσε το υποτιθέμενο ρεύμα που χορηγούσε ο «δάσκαλος». Όταν η ποσότητα του ρεύματος ανέβαινε, ο «μαθητής» και ηθοποιός άρχιζε να χτυπάει τον τοίχο και να φωνάζει, να παρακαλάει να τον αφήσουν να φύγει, να εξηγεί πως έχει πρόβλημα με την καρδιά του. Φτάνοντας στα 135 volt, πολλά πειραματόζωα εκδήλωσαν την επιθυμία τους να σταματήσουν το πείραμα, αμφισβητώντας το λόγο διεξαγωγής του, οι περισσότεροι όμως συνέχισαν όταν τους επιβεβαίωσαν πως σε καμία περίπτωση δεν θα θεωρούνταν υπεύθυνοι για οτιδήποτε συνέβαινε. Ο Μίλγκραμ, όποτε βρισκόταν αντιμέτωπος με το δισταγμό των πειραματόζωων, έδινε σαφείς διαταγές: «πρέπει να συνεχίσεις», «είναι απαραίτητο για το πείραμα να συνεχίσεις».
Πριν την διεξαγωγή του πειράματος, ο Μίλγκραμ ρώτησε ψυχολόγους, γιατρούς και καθηγητές, οι οποίοι υποστήριξαν πως μόνο το 3% των πειραματόζωων θα συνέχιζε πέρα από τα 300 volt που ταυτίζονταν με την δέκατη λάθος απάντηση του «μαθητή».
Από την πρώτη ομάδα των 40 «δασκάλων», το 65% έφτασε μέχρι το τελευταίο κουμπί των 450 volt, αν και όλοι τους κάποια στιγμή αμφισβήτησαν το πείραμα και ζήτησαν να φύγουν. Όλοι τους έδειξαν κατά τη διάρκεια του πειράματος πως είχαν αυξημένο στρες, ιδρώνοντας, τρέμοντας, δαγκώνοντας τα χείλη τους, βογκώντας, καρφώνοντας τα νύχια τους στο δέρμα, γελώντας νευρικά.
Συνεχίζοντας το πείραμα με μικρές διαφοροποιήσεις, ο Μίλγκραμ συμπέρανε πως όταν βρισκόταν σε σωματική επαφή με τον «δάσκαλο», το ποσοστό υπακοής έπεφτε στο 30%, ενώ όταν έδινε τις διαταγές τηλεφωνικά, το ποσοστό υπακοής ήταν ακόμα χαμηλότερο, στο 21 %. Πολλοί συμμετέχοντες μάλιστα προσπάθησαν να εξαπατήσουν το Μίλγκραμ λέγοντας του πως συνέχιζαν το πείραμα, χωρίς να το κάνουν. Τα ποσοστά υπακοής δεν διέφεραν ανάμεσα στους άντρες και τις γυναίκες, οι γυναίκες όμως παρουσίασαν αυξημένο στρες σε σχέση με τους άντρες.
Ο Μίλγκραμ, στο άρθρο του το 1974 «οι Κίνδυνοι της Υπακοής», συνόψισε: οι ηθικές και φιλοσοφικές προεκτάσεις της υπακοής έχουν τεράστια σημασία, δεν λένε όμως τίποτα για τη συμπεριφορά του ανθρώπου σε συγκεκριμένες καταστάσεις. Κάναμε ένα απλό πείραμα για να δούμε πόσο πόνο ένας συνηθισμένος πολίτης θα μπορούσε να προκαλέσει σε ένα άλλο άτομο, μόνο και μόνο γιατί διατάχτηκε να το κάνει. Η εξουσία αντιτάχθηκε στις ισχυρότερες ηθικές αρχές και κέρδισε έναντι της ηθικής περισσότερες φορές από ότι έχασε.


Σχόλια

comments powered by Disqus

Διαβάστε επίσης από αυτόν το Συντάκτη: