Αρθρογραφία
Γιατί στην Ελλάδα επαναλαμβάνονται «φαινόμενα»… «τύπου» ΟΠΕΚΕΠΕ
Κάθε φορά που έρχονται στο φως της δημοσιότητας «προβλήματα τύπου» ΟΠΕΚΕΠΕ, η δημόσια συζήτηση εγκλωβίζεται στο ίδιο μοτίβο: τεχνικές δυσκολίες, γραφειοκρατικά λάθη, «παθογένειες του παρελθόντος».
Όμως τα φαινόμενα αυτά δεν είναι ούτε τεχνικά ούτε παρελθοντικά, είναι βαθιά πολιτικά και απολύτως σύγχρονα.
Ο ΟΠΕΚΕΠΕ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο το ελληνικό κράτος διαχειρίστηκε διαχρονικά τους ευρωπαϊκούς πόρους: χωρίς σαφή στρατηγική, χωρίς ισχυρούς ελέγχους και, κυρίως, χωρίς καθαρή ανάληψη πολιτικής ευθύνης.
Οι αγροτικές επιδοτήσεις δεν αντιμετωπίστηκαν ποτέ αποκλειστικά ως εργαλείο παραγωγικής ανασυγκρότησης. Αντιμετωπίστηκαν και ως μηχανισμός πολιτικής ισορροπίας, όχι μίας κυβέρνησης ή μίας περιόδου, αλλά ενός διαχρονικού πολιτικού ενστίκτου: την αποφυγή της σύγκρουσης με κοινωνικές ομάδες, ακόμη και όταν αυτό σημαίνει χαλαρή εφαρμογή των κανόνων.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο έλεγχος δεν λειτούργησε ποτέ ως προληπτικός μηχανισμός, αλλά ως εκ των υστέρων διαχείριση κρίσεων.
Ο ΟΠΕΚΕΠΕ, όπως και άλλοι κρίσιμοι φορείς, λειτούργησε επί χρόνια με ελλιπή στελέχωση, αδύναμα πληροφοριακά συστήματα και ασάφεια αρμοδιοτήτων. Αυτές όμως δεν είναι «ουδέτερες» αδυναμίες. Είναι αποτέλεσμα πολιτικών αποφάσεων, ή πολιτικών παραλείψεων.
Η ευθύνη της εκτελεστικής εξουσίας είναι διαχρονική. Διοικήσεις διορίστηκαν χωρίς σαφή πλαίσια λογοδοσίας, οι αστοχίες καταγράφηκαν αλλά σπάνια αντιμετωπίστηκαν, ενώ η διοικητική συνέχεια, συχνά, θυσιάστηκε στον κύκλο των πολιτικών αλλαγών. Όταν κάθε νέα ηγεσία παραλαμβάνει έναν φορέα χωρίς να απολογείται για τη λειτουργία του, η έννοια της ευθύνης χάνεται.
Παράλληλα, η πολιτεία επέτρεψε τη δημιουργία ενός εκτεταμένου «παρασυστήματος» μεσαζόντων: γραφεία δηλώσεων, σύμβουλοι, «ειδικοί» που ανέλαβαν κρίσιμες λειτουργίες χωρίς ουσιαστική εποπτεία. Έτσι, η εφαρμογή των κανόνων μετατράπηκε σε αντικείμενο διαχείρισης και όχι συμμόρφωσης. Η ευθύνη διαχύθηκε και το κράτος απομακρύνθηκε ακόμη περισσότερο από τον ρόλο του.
Δεν μπορεί επίσης να αγνοηθεί η ευθύνη της νομοθετικής λειτουργίας. Διαδοχικές τροποποιήσεις, μεταβατικές διατάξεις και εξαιρέσεις υπονόμευσαν τη σαφήνεια του πλαισίου. Όταν οι νόμοι αλλάζουν για να προσαρμοστούν στην πράξη, το μήνυμα που εκπέμπεται είναι σαφές: οι κανόνες δεν είναι δεσμευτικοί, αλλά διαπραγματεύσιμοι.
Η αίσθηση ατιμωρησίας συμπληρώνει την εικόνα. Σπάνια υπήρξαν ουσιαστικές πολιτικές συνέπειες για τη συστηματική δυσλειτουργία. Οι παραιτήσεις, ελάχιστες, οι κυρώσεις περιορισμένες και η ευθύνη συνήθως καταλήγει απρόσωπη. Όταν η αποτυχία δεν έχει κόστος, επαναλαμβάνεται.
Το γεγονός ότι πολλές από αυτές τις υποθέσεις αποκαλύπτονται κυρίως μέσω της ευρωπαϊκής εποπτείας δεν αποτελεί ένδειξη αυστηρότητας των Βρυξελλών, αλλά καθρέφτη της εσωτερικής αδυναμίας.
Ένα κράτος που χρειάζεται μόνιμο εξωτερικό έλεγχο για να εφαρμόσει τους ίδιους του τους κανόνες έχει πρόβλημα θεσμικής αυτονομίας.
Σκάνδαλα όπως αυτά του ΟΠΕΚΕΠΕ δεν είναι εξαιρέσεις. Είναι το προβλέψιμο αποτέλεσμα ενός πολιτικού συστήματος που επί χρόνια ανέβαλε τη σύγκρουση με τις παθογένειές του. Όσο η λογοδοσία παραμένει θολή και η πολιτική ευθύνη χωρίς πραγματικό περιεχόμενο, τέτοιες υποθέσεις δεν θα μας εκπλήσσουν. Θα μας επιβεβαιώνουν.
